Aan tafel bij Betonne Jeugd: vrije tijd voor jongeren in dak- en thuisloze situaties

Vrije tijd als recht, niet als luxe

Wat Betonne Jeugd leert aan vrijetijdsactoren, jeugdwerkers én jeugdambtenaren

Vrije tijd wordt in beleid en praktijk vaak benaderd als een extraatje: iets wat volgt wanneer wonen, school en welzijn op orde zijn. Vanuit de ervaring van Betonne Jeugd – een werking voor en door jongeren tot 30 jaar die geconfronteerd worden met dak- en thuisloosheid en andere maatschappelijk kwetsbare situaties – weten we dat dit perspectief tekortschiet. Voor deze jongeren is vrije tijd geen luxe, maar een grondrecht en vaak net de eerste stabiele ingang tot verbinding, herstel en participatie.

Een thuisbasis als fundament van vrijetijdswerk

Betonne Jeugd ontstond uit de vaststelling dat toeleiding naar het reguliere vrijetijdsaanbod vaak faalt voor jongeren in armoede en dak- of thuisloosheid. Ondanks goede bedoelingen botsten zij op pesterijen, ongeschreven regels, financiële drempels en een gevoel van “er niet bij horen”. Het antwoord was niet méér doorverwijzen, maar het uitbouwen van een thuisbasis: een plek waar jongeren welkom zijn zonder voorwaarden. Geen klassiek jeugdhuis, maar een werking die vertrekt vanuit presentie, nabijheid en empowerment. Jeugdwerkers staan er naast jongeren, vaak vanuit eigen levenservaring, en bouwen duurzame relaties op. Vrije tijd ontstaat hier niet als afgelijnd aanbod, maar als een veilige ruimte waar jongeren opnieuw kunnen ademen, experimenteren en zichzelf zijn. Voor jeugdambtenaren is dit een belangrijke les: infrastructuur en erkenning van zulke plekken zijn geen randzaken, maar essentiële schakels in een lokaal jeugd- en vrijetijdsbeleid.

Financiële toegankelijkheid is meer dan een kansentarief

Lokale besturen en vrijetijdsactoren zetten terecht in op kansentarieven, vrijetijdscheques en OCMW-tussenkomsten. Toch blijkt in de praktijk dat deze instrumenten jongeren in dak- en thuisloosheid vaak niet bereiken of onvoldoende ondersteunen:

• Veel systemen vragen voorfinanciering, wat voor jongeren zonder stabiel inkomen onmogelijk is.
• Administratieve procedures veronderstellen rust, overzicht en vertrouwen in instanties, terwijl jongeren vaak leven in crisis.
• De stap naar het OCMW is voor velen beladen en drempelverhogend.
• Aanbod is soms weinig flexibel (verplichte aanwezigheid, vaste trajecten, langdurig engagement).

Daarom kiest Betonne Jeugd ervoor om eigen vrijetijdsactiviteiten gratis aan te bieden. Niet uit ideologische overtuiging, maar omdat zelfs lage bijdragen in de realiteit een uitsluitingsmechanisme kunnen worden. Dit vraagt van jeugdambtenaren en beleidsmakers een kritische blik op hoe toegankelijkheidsmaatregelen in de praktijk werken – en voor wie niet.

Vrije tijd in een leven vol onzekerheid

Jongeren zonder vaste woonplek leven vaak in een permanente staat van onzekerheid: waar kan ik slapen, hoe geraak ik hier, wie kan ik vertrouwen? In die context lijkt vrije tijd soms onbelangrijk. Toch toont de ervaring van Betonne Jeugd het omgekeerde aan: vrije tijd kan stabiliteit brengen in een instabiel leven.

Daarnaast vervult vrijetijdswerk ook een signalerende en politiserende rol. Toen Betonne Jeugd vaststelde dat steeds meer jongeren op straat of bij vrienden verbleven, trokken ze aan de alarmbel. Die signalen droegen bij aan het ontstaan en versterken van opvang- en inloopinitiatieven zoals JUMP en PARKOURS. Vandaag blijft de werking actief betrokken via overleg, permanenties en warme toeleiding, in nauwe samenwerking met stedelijke diensten.

Inclusie vraagt meer dan goede intenties

Samenwerkingen met reguliere jeugdverenigingen kunnen verrijkend zijn, maar zijn geen vanzelfsprekendheid. Voor jongeren met diepe kwetsuren vraagt “meedoen” vaak een enorme mentale inspanning. Afwijzing, schaamte en negatieve ervaringen uit het verleden maken de drempel hoog. Bovendien zijn niet alle verenigingen voldoende uitgerust of bereid om met deze realiteit om te gaan. 

Betonne Jeugd pleit daarom voor een realistische kijk op inclusie. Aparte, veilige plekken zijn geen falen van het systeem, maar vaak een noodzakelijke tussenstap. Inclusie is geen einddoel op zich, maar een proces dat tijd, ondersteuning en wederzijdse bereidheid vraagt – ook van beleid en administratie.

Wat betekent dit voor vrijetijdsactoren, jeugdwerkers en jeugdambtenaren?

De ervaring van Betonne Jeugd biedt duidelijke handvatten voor vrijetijdsactoren, jeugdwerkers én jeugdambtenaren:

• Erken vrije tijd expliciet als recht in lokaal jeugd- en vrijetijdsbeleid.
• Voorzie en bescherm thuisbasissen voor jongeren in zeer kwetsbare situaties.
• Ga verder dan financiële maatregelen: vervoer, materiaal, hygiëneproducten en flexibiliteit zijn cruciaal.
• Werk relationeel en intersectoraal: vermijd doorverwijzen zonder begeleiding en stem jeugd, welzijn en armoedebeleid op elkaar af.
• Luister structureel naar signalen uit het jeugdwerk en vertaal die naar beleidskeuzes.

Vrije tijd kan voor jongeren in dak- en thuisloosheid het verschil maken tussen overleven in de marge en opnieuw deel worden van de samenleving. Betonne Jeugd toont dat wanneer we vrije tijd ernstig nemen als recht, we bouwen aan meer dan ontspanning alleen: we bouwen aan waardigheid, vertrouwen en toekomst.